Ο Βαρνάβας είναι ένα ημιορεινό (υψόμετρο 650μ.) χωριό της Βόρειας Αττικής. Μπαίνοντας στο Βαρνάβα συναντάμε την πανέμορφη ρεματιά το “Προσάλεσι”. Τα πλατάνια ισκιώνουν τον δρόμο προσφέροντας ένα δροσερό διάλειμμα στο κάθε ταξιδιώτη.
Ο Βαρνάβας αποτελεί εξέλιξη οικισμού του 18 αιώνα. Οικογένειες Ελλήνων Αρβανιτών εγκαθίστανται στη περιοχή δημιουργώντας τη βάση του σημερινού χωριού.

Το παλιό Βαρναβιώτικο σπίτι δεν παρουσίαζε ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά γνωρίσματα. Αποτελούνταν από δύο χώρους. Ένας για τους ανθρώπους και ένας για τα ζώα. Στην καλύτερη περίπτωση υπήρχε δίπατη κατασκευή, ο Πύργος ή Πυργάτσι, όπου ο πάνω χώρος προορίζονταν για τους ανθρώπους και απέμενε ο κάτω για τα ζώα.
Στη μεσοβυζαντινή περίοδο ο χωροδεσπότης Βαρνάβας είναι ο απόλυτος άρχοντας της περιοχής. Απ’ αυτόν παίρνει ο οικισμός το όνομα που διατηρεί έως σήμερα. Στο διάστημα από το 13^ο έως το 18^ο αιώνα που καταφθάνουν οι πρόγονοι των σημερινών κατοίκων υπάρχει ένα ιστορικό κενό, απαραίτητο να φωτιστεί για την πλήρη γνωριμία του παρελθόντος του τόπου μας.

Ο Ναός των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου δεσπόζει στη κορυφή του Χωριού. Το προηγούμενο κτίσμα ανεγέρθη το 1863. Αγιογραφήθηκε μετά την κατοχή, από την μεγαλύτερη μορφή του Βαρνάβα τον Καθηγητή Βαγγέλη Σκουβαρά. Δυστυχώς η ανακαίνιση του ναού και η αβλεψία των κατοίκων δε διέσωσαν τίποτα από αυτά τα αριστουργήματα.

Πάνω από την Αγ. Παρασκευή σώζεται προχριστιανικός Πύργος. Σε μικρή απόσταση από αυτόν ορθώνεται νεώτερος Πύργος της Βυζαντινής περιόδου ή από την Τουρκοκρατία. Ατόφια απομεινάρια από το Βυζαντινό παρελθόν αποτελεί η Αγία Παρασκευή της Κοκκινιάς και ο Άγιος Γεώργιος που χρονολογούνται τον 12^ο αιώνα. Διάσπαρτοι ερειπιώνες της ίδιας εποχής παραμένουν παραμελημένοι αποζητώντας κάποτε τη φροντίδα και την ανάδειξή τους.

Η παραλία του Βαρνάβα θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα γραφικό τουριστικό πόλο. Αρκεί να υπάρξει σεβασμός στο χρώμα και την ιδια ιτερότητά της. Το λιθόκτιστο ξωκλήσι του Αγίου Παντελεήμονα από το 1948 αποτελεί το πιο πρόσφατο δημιούργημα της ντόπιας λαϊκής αρχιτεκτονικής. Αντιθέτως ο Άγιος Δημήτριος είχε την κακή τύχη να γνωρίσει τις αρνητικές συνέπειες της αναπαλαίωσης.

Η βρύση του χωριού αποτελούσε στα παλαιότερα χρόνια κεντρικό σημείο της ζωής των Βαρναβιωτών. Όχι μόνο έπαιρναν νερό από εκεί αλλά είχαν την ευκαιρία κοινωνικών συναναστροφών. Αποτελεί έργο της δεκαετίας του 1920 όταν ο Βαρνάβας υπαγόταν στο Δήμο Μαραθώνα. Δυστυχώς από το συγκρότημα του πλυσταριού απέναντι από τη βρύση σήμερα δε σώζεται τίποτα.

Υπάρχουν ακόμα ζωντανές παραδόσεις στο Βαρνάβα και ένας πλούτος από το χθες που το νεοσύστατο Ιστορικό Λαογραφικό Μουσείο φιλοδοξεί να διασώσει και να αναδείξει. Η πολιτιστική κληρονομιά μας αποτελεί ιερό χρέος για τη συνέχιση και απόλυτο σεβασμό.

πηγή: Διαδραστικό Λαογραφικό Μουσείο Βαρνάβα